Ik heb een hekel aan verplaatste feestdagen, zoals het feest van Epifanie dat we afgelopen zondag al vierden in plaats van vandaag. Nu is het zes Januari, en toch geen Epifanie. Dat is raar. Daar zou wat aan gedaan moeten worden. Het woordje ‘heilig’ betekent dat je er niet aan gaat knutselen. Dat zou dus ook op moeten gaan voor ‘heilige dagen.’

Hoe dan ook, vaak komt de verschuiving van Epifanie mij praktisch wel goed uit, omdat het op vijf Januari de dag van de heilige Gerlachus is, de grootste der Nederlandse kluizenaars. Zodoende beschouw ik hem als mijn patroon, meer nog dan Antonius (die ik trouwens ook bijzonder vereer, daar niet van.) Jammer genoeg is het vreselijk moeilijk een beeld of reliek van Gerlachus te krijgen, dus is er in de kerk niet veel van hem te bespeuren. Daarom vier ik zijn feest dan maar met alle uitbundigheid, zelfs met een soort officieus octaaf. Tot 11 Januari bid ik dagelijks zijn litanie, en lees ik uit zijn leven.

Hij was een woeste ridder, een mannetjes-man, zouden ze tegenwoordig zeggen. We hebben het over de twaalfde eeuw, en je moet je bij zo’n ridder niet veel galants of hoofs voorstellen. Een groffe vechtjas en zuiplap komt meer in de richting van de werkelijkheid. Ook Gerlachus hoorde bij dit slag. Maar hij had ook zijn zachte kanten, en de belangrijkste daarvan was dat hij zielsveel hield van zijn vrouw.

Hij was net druk bezig met een toernooi (middeleeuws equivalent van het tegenwoordige kooigevecht, maar dan met paarden) toen hij het bericht kreeg dat zijn vrouw plotseling gestorven was. Dat zette zijn wereld op de kop. Hij ging piekeren over de broosheid van het leven, over wat echt is en wat niet, hij bekeerde zich en trok zich als kluisbroeder terug in een holle boom.

Het boete-aspect van het kluizenaarsbestaan was voor Gerlachus erg belangrijk, gezien zijn verleden (we mogen aannemen dat hij in ieder geval de nodige gebroken botten en waarschijnlijk zelfs doden op zijn geweten had.) Zodoende mengde hij zijn brood met as en vastte grote delen van het jaar.

Gerlachus is een van die kluisheiligen die ons laten zien hoe veelvormig het kluizenaarsbestaan in de loop van de eeuwen is geweest. Hij bleef niet voortdurend in zijn boom, maar maakte dagelijks een bedevaart naar Maastricht, om het graf van de heilige Servatius te vereren. ’s Zaterdags ging hij naar Aken, waar het kleed van de heilige maagd werd bewaard.

Velen kwamen naar Houthem om de kluizenaar te raadplegen. Hij stond bekend om zijn eenvoudige gezond verstand, eerder dan om zijn theologische diepgang. In die zin is hij te vergelijken met sommige Russische poestniks. Evengoed telde hij graven en hertogen onder zijn geestelijke kinderen, en zelfs de heilige Hildegard van Bingen (zelf een meer dan hooggeleerde griet) had hij duidelijk wat te zeggen. Zij schonk hem het bloemenkroontje van haar professie.

Regelmatig had hij gedonder met jaloerse geestelijken - nihil novum sub sole - zowel wereldheren als koorheren van het stift Heinsbach. Zij beweerden dat hij zichzelf verrijkte en dat hij een berg goud onder zijn boom verborgen hield. Zij lieten de boom omkappen, waaronder niets anders gevonden werd dan de steen waarop hij zijn hoofd te rusten legde. Uit schaamte liet men daarop uit het hout van de boom een kluis en kapelletje bouwen.

Gerlachus stierf in 1165 of 1166, en ligt begraven in Houthem. De Norbertinessen lieten later een fantastische barokkerk over zijn graf bouwen, met een geweldig ontploft-boerenbarok-praalgraf. Hij is in veel streken de patroon van het rundvee. Hij is mij (zodoende?) dagelijks tot grote steun, en ik dank hem er hartelijk voor. Heilige Gerlachus, bid voor ons!