+

Warfhuizen, St. John Bosco AD 2010

Dear Matthew,

A long time ago I promised to send you a report on the restoration and redecoration of the chapel and hermitage in Warfhuizen. Because of various reasons this took a while, but I now have ample time to expansively write to you about this process.

In 2001 the old village church in the small village of Warfhuizen, in the northern tip of the Netherlands, was returned to Catholic worship, with the purpose of establishing a hermitage and chapel there. At that time it was virtually a ruin. The roof was threatening to collapse, the clock to fall down, there was no real floor left in the building: it was a spooky place.

The small church originally dates from the thirteenth century, but that doesn’t really show anymore. In the middle of the nineteenth century it had gotten far too small for the village, and the decision was made for a reconstruction which was basically a total rebuilding in a totally different style, specifically for Protestant services.

At that time such buildings were often funded by the state, on the condition that the drawings were okayed - and often even made - by Rijkswaterstaat, the government institution which was originally intended to build dikes and sluices and create new polders. So a unique design developed, which in the Netherlands is often called the ‘waterstaat’ style. It is usually a very basic form of neoclassicism: they wanted to spend as little money as possible, of course. To give you an idea, I include here a picture of the church’s exterior:

Next to refurbishing the building it also had to be redecorated. A hermitage had to be constructed in the last bay, but it especially needed a true Catholic interior. That became a very strange job in itself

The situation in 2001

With all that follows, you must remember well that there was no Benedict XVI yet, and that there was no indication of a possible ‘New Liturgical Movement’. Anything that even smelled too much of tradition, was very much suspect, and the entire project could easily have failed if outsiders had gotten the idea that it was a traditionalist initiative..

So we always strove for ’sacrality’ instead of ‘traditional sacrality’. The joke being, of course, that when the reconstruction was complete, the entire attitude had changed. But by then I had myself a brick people’s altar and a minimalistic ciborium magnum. Subsequentely a devotion and pilgrimage to the Virgin Mary developed, which demanded a totally different atmosphere, and the volunteers began to ‘baroque’ my sharp and modern design. It now looks as if history has had its way with it. And that’s essentially what happened, albeit in ten years instead of a thousand.

Starting point

To give you an idea of the situation that we started with I give you a list and some images.

• A ‘waterstaat’ style church, partly on thirteenth century foundations. Orientation reversed. Organ loft and entrance in the old sanctuary.
• Church completely empty, apart from the organ loft and entrance. Two blocks of pews with elements from the 17^th, 18^th, 19^th and 20^th centuries, all to be totally overhauled. In the 1960s the organ (including the pipes!) and the pulpit had been painted bright white, the ceiling sky blue and the moldings vanilla yellow. The steps and soundboard had gone into the fire.
• Tower rebuilt in the middle of the nineteenth century, possibly after the design of its medieval predecessor. Clock from the thirteenth century (Oldest but one in the Netherlands.)
• All this on the verge of collapse and the rest was just bad.

First stage

During the first stage the building was totally emptied, apart from the organ loft. The organ was emptied, the casing wrapped up. Then the roof was largely replaced, the walls regrouted, etc. By that time the blueprints were just about done.

Blueprints

The hermitage was drawn by an architect from the city of Groningen, Mr. Oving. He had the idea that I should make the design of the church’s interior myself. He would then make usable construction blueprints based on my design.

A classicistic church needs a classicistic interior, but the political situation in the Church made that impossible without wrecking the founding of the hermitage. That is why I was inspired mostly by early medieval churches with a raised sanctuary, a ciborium magnum and clearly demarcated liturgical spaces.

I have drawn a lot, but except for the definitive blueprints, I have almost nothing left of my ’simple scratchings’. I really regret that now. Keep your simple scratchings! Of those I still have, I include one here. They are not very beautiful, but they will do.

The blueprints then. I assume you’ll easily read them, so I’ll just include one here.

To be able to ‘taste’ the final result, we had a model made.

You’ll see that the design was loosely based on early Roman churches from Italy, with a raised sanctuary and crypt underneath. (Of course the model was ‘rough.’ The square openings to the crypt where ment to be built as arches.) The ciborium magnum and the people’s altar would be made from piecework brick, and would be placed atop the altar steps (a total disaster in light of the reform of the reform but, as I mentioned before: here was no sign of that yet. If you told us what would happen in the next ten years, we’d have considered you mad.)

We intended to adapt further decoration to this design, with statues from the ‘Petites soeurs de Bethléhem’ in a Roman styling. The block of pews turned out to include two seventeenth-century pews used by wealthy local families. Those would be restored to their original state, and the Protestant pulpit would also return with reconstructed sound board and steps (to function as ambo.)

The so-called ‘Bossche school’ was also of some influence, especially the church in Odiliapeel, designed by architect De Jong.

This style, developed by Benedictine architect dom Hans van der Laan, is know for its modern simplicity, as well as its sacrality. “If it can’t be traditional, then as holy as possible,’ just about was our motto.

During construction we constantly had to be attentive, since no one had any practical experience in decorating Catholic churches. That is why there were regular last-minute changes, and some enormous mistakes, as these things go. From that time we have the funny little front of the altar with the round window underneath. In hindsight, you don’t really understand why you ever did that.

Anyway, I’ll just include some photos of the progress of construction, to give you an idea.

Pilgrimage, Benedict XVI, Baroque: everything changes

When the church and hermitage were finished, I moved in and continued my religious life in a building that was ‘finished’, and anything but ‘finished’. Choir stalls arrived that seemed to have escaped from some 1970s German trailer, so that had to change. There were no chasubles, no vessels, nothing. You get the idea.

Then a statue of Mary arrived that turned all my original ideas on their heads. A Spanish mother of sorrow in a vivid emotional Baroque, like they carry through the streets of Seville in Holy Week. And lifesize, to boot!

The logical result was that the simple interior was totally overshadowed by that one statue. As soon as it was placed, faithful began to flock to Warfhuizen (an extremely remote village!) especially for the statue. Removing it was out of the question. I suddenly had a small pilgrimage site on my doorstep.

There were a number of able golden-handed volunteers, including the widow of a Russian Orthodox priest, who had golden hands. In the mean time the first signs of a relaxation of the attitude towards tradition began to dawn. And so the decision was made to make the entire church baroque. I did initially fear a kitschy effect, but I dared to take the jump with these people.

I’ll let the photos speak for themselves:

Dear Matthew, I have reached the end of my story. I have a church with a very strange history, but with which I, and many others, are very happy. In hindsight I consider it a sign of the divine providence’s sense of humour. With my ignorance, church politics, protestant domination, monument care and the lack of funds in the way, the Lord has managed to give us a sanctuary where many can get close to Him.

I hope that this little report has entertained you. If you have any questions, you know how to reach me. Please let me know how things are going with your own construction project.

Wishing you God’s richest blessing,

Brother Hugo

Onze Lieve Vrouwe van Warfhuizen in kerstdracht

Het interieur met de grote kerstboom en de guirlande aan het clausuurhek

En buiten is het nog steeds prachtig…

Zoals al eerder opgemerkt is Warfhuizen geen overdreven vroom dorp, maar wordt er wel werk gemaakt van kerstmis. Verschillende dorpsgenoten vonden het jammer dat er geen kerststal was. Jaar na jaar kregen we dat van verschillende kanten te horen.

Kerststallen behoren echter niet tot de standaarduitrusting van kluiskapellen, en er was dan ook geen geld voor opzij gelegd. Zodoende heeft men een extra offerblok in het portaal gehangen, en is men aan het sparen geslagen.

Vervolgens had men twee keer enorme mazzel. Ten eerste begonnen de bedevaartgangers die uit verre streken naar Onze Lieve Vrouw van Warfhuizen kwamen mee te sparen voor de kerststal. Zo weet ik toevallig dat er eigenlijk een grote bos bloemen naar Limburg zou moeten. Dat was mazzel 1. Ten tweede werden de beelden (en die kosten het meeste van zo’n stal) geschonken door een anonieme weldoenster die daarvoor van alle Warfhuister kerstgangers een dikke kus verdient. Daardoor kon het gespaarde geld aan Pim Verwijk worden gegeven om een stal van te timmeren. Hij was dolblij dat hij nu het mooiste materiaal kon kopen en is er als een bezetene mee aan het werk geslagen. Het resultaat is, dat durven wij wel te stellen, de mooiste stal van de ommelanden (en de stad erbij!) Onze Pim is geen timmerman maar een kunstenaar!

De stal is natuurlijk nog leeg, maar ik ben zo trots op iedereen dat ik toch maar vast een paar foto’s plaats!

Kerstavond is voor veel Warfhuisters het enige moment van het jaar dat ze in de kerk komen, maar daar wordt dan ook werk van gemaakt. Er wordt een prachtige kerstboom opgetuigd, de hele kerk wordt met groen versierd en na de dienst is er warme chocolademelk. Gelukkig zijn er ook extra hulptroepen van buiten het dorp, want per slot van rekening is het aantal bewoners van ons dorpje gering.

In het bijzonder moet daarbij genoemd worden de tomeloze inzet van twee dames van de koperpoetsgroep van de Sint-Bonifatiusparochie in Wehe-den Hoorn, Bep Wilderom en Hannie Halsema. Als witte tornado’s, of eigenlijk glimmende tornado’s gieren zij met donderend geweld door het koper van de kluis, altijd voor de kerst en soms ’s zomers nog een keer.

Dit jaar waren er twee nieuwe (oude) kandelaars voor het Maria-altaar die duidelijk sinds de laatste oorlog niet meer waren gepoetst. Daar deinsden de dames niet voor terug! Vier uur zijn ze ermee bezig geweest, maar toen zagen ze er dan ook uit als nieuw (nou ja: zoals ze eruit zagen in 1890 toen ze nog warm waren van de smidse.)

Hannie en Bep, namens alle Warfhuisters geweldig bedankt!

Het verschil tussen klaar en nog niet is overduidelijk!

De eerste van een paar korte stukjes over de Advent. Allereerst, zoals gebruikelijk, een foto van Onze Lieve Vrouwe van Warfhuizen in de dracht van het jaar (nu dus de Adventsdracht.) Let de op de votiefkaarsen aan de voet van het altaar: de middelste komt uit Kevelaer, en is door een trouwe vereerster van de Bedroefde Moeder meegegeven naar het barre Noorden. Het is er een met prachtige versieringen. Bedankt namens Onze Lieve Vrouw!

Zoals beloofd voor hen die de verre reis niet kunnen maken: Onze Lieve Vrouwe van de Besloten Tuin in het Paasoctaaf.

Omdat de serie met woestijnvaderspreuken begint met een aantal gezegden van en over de heilige Antonius Abt schrijf ik maar eens even een paar woorden over zijn verering in Warfhuizen.

De heilige Antonius Abt (of Abba Antonius, zoals de vaderspreuken zeggen) leefde in de derde en vierde eeuw in de Egyptische woestijn. Hij is een van de grondleggers van de kluizenaarsgemeenschappen die daar tot bloei kwamen, en waaruit in feite heel het westerse kloosterwezen is voortgekomen.

We zijn over zijn leven redelijk gedetailleerd op de hoogte door de biografie die de heilige Athanasius van Alexandrië (een tijdgenoot) over hem schreef. Voor wie meer over hem wil weten verwijs ik graag naar die biografie, die hier integraal en geïllustreerd online staat op de uitmuntende site van Dolf Hartsuiker.

De boetedoeningen die hij zichzelf oplegde zijn legendarisch geworden. Zelfs de vadertjes die hem kenden (en die er zelf ook wat van konden) waren het erover eens dat hij daarin onnavolgbaar was. Hij vastte ongelooflijke perioden en sprak soms jaren achtereen geen mens.

Antonius is vooral bekend geworden door de bekoringen die hij in de woestijn moest verduren. Beroemde kunstenaars uit alle tijden hebben dit gebeuren verbeeld. Ik plaats hier een paar voorbeelden.

Deze eerste had ik eigenlijk nog nooit gezien. Ik denk dat het een Frans werk uit de negentiende eeuw moet zijn. De duivel lijkt me in dit geval een soort sansculot.

De tweede is de wereldberoemde bizarre dagdroom van Salvador Dalí

Jeroen Bosch maakte er natuurlijk weer een circus van. Een prachtig circus, trouwens, dat dan weer wel.

Hetzelfde kan ik niet zeggen van Félicien Rops, die werkelijk alles kon gebruiken om zijn antichristelijke ideeën uit te dragen. Je ziet hier duidelijk dat de duivel wordt neergezet als vrolijke frans, terwijl Antonius en vooral ook Christus zelf als duistere figuren worden afgebeeld. Félicien was een decadente schilder aan het einde van de negentiende eeuw met een soms zeer duistere verbeelding. Ik heb geaarzeld om zijn werk hier op te nemen, maar ik doe het toch omdat hij juist die hersenspinsels aanschouwelijk maakt die ook bij uitstek de ‘moderne’ mens bezighouden en kwellen.

Met Antonius heeft dat ondertussen weinig meer te maken. Wie de vaderspreuken en de biografie van Athanasius gaat vermoeden dat hij leefde in een sfeer die weliswaar zeer ascetisch was, maar ook blijmoedig en eenvoudig.

In Warfhuizen blijft zijn verering wat op de achtergrond. Hij is wat uiterlijke devotie betreft een beetje verdrongen door de heilige Gerlachus van Houthem (de patroon van de Nederlandse kluizenaars.)

Wel wordt zijn feest op 17 Januari natuurlijk uitbundig gevierd en prijkt zijn reliekschrijn nog altijd zeer prominent in het rechter zijretabel van de kluiskapel. Ook staat hij heel pront op de achterkant van één van de prentjes van O.L.V. van de Besloten Tuin.

Er zijn toch nog altijd mensen die bijzonder in hem geïnteresseerd zijn. Met enige regelmaat wordt er naar het schrijn gevraagd. Er zit overigens maar een zeer klein botfragmentje in, waarvan het - met zo’n oude heilige - natuurlijk maar de vraag is of het echt is.

Hoen dan ook: het is duizend jaren als zodanig vereerd, dus eerbiedwaardig is het zowieso. Het verwijst ons naar de voorspraak van een trouwe vriend en voorspraak: de goede Abba Antonius.

In ‘Kluis in beeld’ worden kunst- en nijverheden besproken die in de kerk of de kluis hangen op plaatsen die voor het publiek ontoegankelijk zijn. Grote kunst is er niet in de kluis, maar wel veel prenten en voorwerpen van volksvroomheid die een verhaal bij zich dragen dat de moeite waard is verteld te worden.

Nog niet zo lang geleden kreeg ik van een goede vriend een prent van de moeder van smarten. Het is een souvenir uit Jeruzalem, en verbeeldt de beeltenis van de moeder van smarten op de berg Calvarië in de Heilig-Grafkerk. Het is eigenlijk dus geen afbeelding van Maria, maar van een Mariabeeld. Dat zie je ook heel aardig tot uitdrukking komen doordat alle ex-voto’s die om en bij het origineel hangen gewoon mee zijn afgebeeld op de prent. Die deden mijn waarde vriend aan de zilverglazen harten in Warfhuizen denken, maar in tegenstelling tot de ex-voto’s bij de bedroefde moeder hier gaat het in Jeruzalem om echte kostbaarheden. Je ziet op de prent uit Jeruzalem gouden harten, horloges, kettingen en oorbellen. Zo voegden rijke mensen steeds iets toe aan de luister van de heilige maagd. In die zin is het in Warfhuizen dan weer minder van de rangen en de standen: een veredelde kerstbal kan iedereen betalen, en die zegt niets minder dan een platina ding met briljanten.

Deze prent is ongelooflijk kleurig. Hij is uitgegeven door de Franciscanen in Jeruzalem, maar doet sterk denken aan dergelijke platen uit Italië. Ik verwacht eigenlijk ook dat hij daar gedrukt zal zijn. Omdat hij mooi is ingelijst lijkt het geheel net een hangend kapelletje. Hieronder plaats ik nog even twee afbeeldingen van het origineel in de Heilig-Grafkerk. De meeste devotieprenten lijken voor geen meter, maar deze blijkt behoorlijk natuurgetrouw te zijn.

In ‘Kluis in beeld’ worden kunst- en nijverheden besproken die in de kerk of de kluis hangen op plaatsen die voor het publiek ontoegankelijk zijn. Grote kunst is er niet in de kluis, maar wel veel prenten en voorwerpen van volksvroomheid die een verhaal bij zich dragen dat de moeite waard is verteld te worden.

Mijn moeder houdt van het onverwacht uitdelen van kleine presentjes die bijna altijd een schot in de roos zijn. Vorige week maakte ze me plotseling heel blij met een prachtige litho van Toorop, een hele smalle langwerpige met als onderwerp de verering van Valentinus Paquay, het heilig paterke van Hasselt. Hij paste, ondanks zijn rare formaat, precies in een leeg vakje aan de muur van de bibliotheek tussen een foto van mijn geestelijke zuster en mijn grootvader van moederszijde. De foto hierboven is wat vaag omdat ik niet de juiste lens heb om het geval, waar ook nog eens glas voorzit, van zo dichtbij te fotograferen. Nou ja, je kan ook niet alles hebben.

Ik voel mij altijd erg aangesproken door Toorop. Lekker glazige schilder.

De muur tegenover de grote boekenkast.

Hoezo horror vacui?