+

Warfhuizen, St. John Bosco AD 2010

Dear Matthew,

A long time ago I promised to send you a report on the restoration and redecoration of the chapel and hermitage in Warfhuizen. Because of various reasons this took a while, but I now have ample time to expansively write to you about this process.

In 2001 the old village church in the small village of Warfhuizen, in the northern tip of the Netherlands, was returned to Catholic worship, with the purpose of establishing a hermitage and chapel there. At that time it was virtually a ruin. The roof was threatening to collapse, the clock to fall down, there was no real floor left in the building: it was a spooky place.

The small church originally dates from the thirteenth century, but that doesn’t really show anymore. In the middle of the nineteenth century it had gotten far too small for the village, and the decision was made for a reconstruction which was basically a total rebuilding in a totally different style, specifically for Protestant services.

At that time such buildings were often funded by the state, on the condition that the drawings were okayed - and often even made - by Rijkswaterstaat, the government institution which was originally intended to build dikes and sluices and create new polders. So a unique design developed, which in the Netherlands is often called the ‘waterstaat’ style. It is usually a very basic form of neoclassicism: they wanted to spend as little money as possible, of course. To give you an idea, I include here a picture of the church’s exterior:

Next to refurbishing the building it also had to be redecorated. A hermitage had to be constructed in the last bay, but it especially needed a true Catholic interior. That became a very strange job in itself

The situation in 2001

With all that follows, you must remember well that there was no Benedict XVI yet, and that there was no indication of a possible ‘New Liturgical Movement’. Anything that even smelled too much of tradition, was very much suspect, and the entire project could easily have failed if outsiders had gotten the idea that it was a traditionalist initiative..

So we always strove for ’sacrality’ instead of ‘traditional sacrality’. The joke being, of course, that when the reconstruction was complete, the entire attitude had changed. But by then I had myself a brick people’s altar and a minimalistic ciborium magnum. Subsequentely a devotion and pilgrimage to the Virgin Mary developed, which demanded a totally different atmosphere, and the volunteers began to ‘baroque’ my sharp and modern design. It now looks as if history has had its way with it. And that’s essentially what happened, albeit in ten years instead of a thousand.

Starting point

To give you an idea of the situation that we started with I give you a list and some images.

• A ‘waterstaat’ style church, partly on thirteenth century foundations. Orientation reversed. Organ loft and entrance in the old sanctuary.
• Church completely empty, apart from the organ loft and entrance. Two blocks of pews with elements from the 17^th, 18^th, 19^th and 20^th centuries, all to be totally overhauled. In the 1960s the organ (including the pipes!) and the pulpit had been painted bright white, the ceiling sky blue and the moldings vanilla yellow. The steps and soundboard had gone into the fire.
• Tower rebuilt in the middle of the nineteenth century, possibly after the design of its medieval predecessor. Clock from the thirteenth century (Oldest but one in the Netherlands.)
• All this on the verge of collapse and the rest was just bad.

First stage

During the first stage the building was totally emptied, apart from the organ loft. The organ was emptied, the casing wrapped up. Then the roof was largely replaced, the walls regrouted, etc. By that time the blueprints were just about done.

Blueprints

The hermitage was drawn by an architect from the city of Groningen, Mr. Oving. He had the idea that I should make the design of the church’s interior myself. He would then make usable construction blueprints based on my design.

A classicistic church needs a classicistic interior, but the political situation in the Church made that impossible without wrecking the founding of the hermitage. That is why I was inspired mostly by early medieval churches with a raised sanctuary, a ciborium magnum and clearly demarcated liturgical spaces.

I have drawn a lot, but except for the definitive blueprints, I have almost nothing left of my ’simple scratchings’. I really regret that now. Keep your simple scratchings! Of those I still have, I include one here. They are not very beautiful, but they will do.

The blueprints then. I assume you’ll easily read them, so I’ll just include one here.

To be able to ‘taste’ the final result, we had a model made.

You’ll see that the design was loosely based on early Roman churches from Italy, with a raised sanctuary and crypt underneath. (Of course the model was ‘rough.’ The square openings to the crypt where ment to be built as arches.) The ciborium magnum and the people’s altar would be made from piecework brick, and would be placed atop the altar steps (a total disaster in light of the reform of the reform but, as I mentioned before: here was no sign of that yet. If you told us what would happen in the next ten years, we’d have considered you mad.)

We intended to adapt further decoration to this design, with statues from the ‘Petites soeurs de Bethléhem’ in a Roman styling. The block of pews turned out to include two seventeenth-century pews used by wealthy local families. Those would be restored to their original state, and the Protestant pulpit would also return with reconstructed sound board and steps (to function as ambo.)

The so-called ‘Bossche school’ was also of some influence, especially the church in Odiliapeel, designed by architect De Jong.

This style, developed by Benedictine architect dom Hans van der Laan, is know for its modern simplicity, as well as its sacrality. “If it can’t be traditional, then as holy as possible,’ just about was our motto.

During construction we constantly had to be attentive, since no one had any practical experience in decorating Catholic churches. That is why there were regular last-minute changes, and some enormous mistakes, as these things go. From that time we have the funny little front of the altar with the round window underneath. In hindsight, you don’t really understand why you ever did that.

Anyway, I’ll just include some photos of the progress of construction, to give you an idea.

Pilgrimage, Benedict XVI, Baroque: everything changes

When the church and hermitage were finished, I moved in and continued my religious life in a building that was ‘finished’, and anything but ‘finished’. Choir stalls arrived that seemed to have escaped from some 1970s German trailer, so that had to change. There were no chasubles, no vessels, nothing. You get the idea.

Then a statue of Mary arrived that turned all my original ideas on their heads. A Spanish mother of sorrow in a vivid emotional Baroque, like they carry through the streets of Seville in Holy Week. And lifesize, to boot!

The logical result was that the simple interior was totally overshadowed by that one statue. As soon as it was placed, faithful began to flock to Warfhuizen (an extremely remote village!) especially for the statue. Removing it was out of the question. I suddenly had a small pilgrimage site on my doorstep.

There were a number of able golden-handed volunteers, including the widow of a Russian Orthodox priest, who had golden hands. In the mean time the first signs of a relaxation of the attitude towards tradition began to dawn. And so the decision was made to make the entire church baroque. I did initially fear a kitschy effect, but I dared to take the jump with these people.

I’ll let the photos speak for themselves:

Dear Matthew, I have reached the end of my story. I have a church with a very strange history, but with which I, and many others, are very happy. In hindsight I consider it a sign of the divine providence’s sense of humour. With my ignorance, church politics, protestant domination, monument care and the lack of funds in the way, the Lord has managed to give us a sanctuary where many can get close to Him.

I hope that this little report has entertained you. If you have any questions, you know how to reach me. Please let me know how things are going with your own construction project.

Wishing you God’s richest blessing,

Brother Hugo

Onze Lieve Vrouwe van Warfhuizen in kerstdracht

Het interieur met de grote kerstboom en de guirlande aan het clausuurhek

En buiten is het nog steeds prachtig…

Dat de kerstboom afgeleverd was konden we merken aan een merkwaardige bult in de sneeuw achter de kerk. Een beetje een verrassing was het toen we hem opgroeven… Hij bleek vijf meter lang te zijn, en door de aangekoekte sneeuw iets van 150 kilo te wegen. Zodoende is het kerkschip nu enigszins onbruikbaar doordat er, eeh, een hele hoop boom en sneeuw dwars doorheen ligt (en morgen dus een hele hoop boom en water.) Vóór tien uur wordt de boom overeind gezet, maar dan moeten we waarschijnlijk nog gigantisch dweilen.

Zondag 20 December zodoende geen ochtendvigilie…

Zoals al eerder opgemerkt is Warfhuizen geen overdreven vroom dorp, maar wordt er wel werk gemaakt van kerstmis. Verschillende dorpsgenoten vonden het jammer dat er geen kerststal was. Jaar na jaar kregen we dat van verschillende kanten te horen.

Kerststallen behoren echter niet tot de standaarduitrusting van kluiskapellen, en er was dan ook geen geld voor opzij gelegd. Zodoende heeft men een extra offerblok in het portaal gehangen, en is men aan het sparen geslagen.

Vervolgens had men twee keer enorme mazzel. Ten eerste begonnen de bedevaartgangers die uit verre streken naar Onze Lieve Vrouw van Warfhuizen kwamen mee te sparen voor de kerststal. Zo weet ik toevallig dat er eigenlijk een grote bos bloemen naar Limburg zou moeten. Dat was mazzel 1. Ten tweede werden de beelden (en die kosten het meeste van zo’n stal) geschonken door een anonieme weldoenster die daarvoor van alle Warfhuister kerstgangers een dikke kus verdient. Daardoor kon het gespaarde geld aan Pim Verwijk worden gegeven om een stal van te timmeren. Hij was dolblij dat hij nu het mooiste materiaal kon kopen en is er als een bezetene mee aan het werk geslagen. Het resultaat is, dat durven wij wel te stellen, de mooiste stal van de ommelanden (en de stad erbij!) Onze Pim is geen timmerman maar een kunstenaar!

De stal is natuurlijk nog leeg, maar ik ben zo trots op iedereen dat ik toch maar vast een paar foto’s plaats!

De bedevaart van de Mariabroederschap van Wehe-den Hoorn naar Warfhuizen was weer een ontroerende ervaring. Na de Heilige Mis in Wehe-den Hoorn, met een prachtige preek van kapelaan John de Zwart, trok de processie naar de kluiskapel om de bedroefde moeder van Warfhuizen te eren. Daar vond een plechtig lof plaats in een serene en heilige sfeer. Na het lof was er nog gelegenheid om het reliek van de heilige Lidwina van Schiedam, dat in de kluiskapel bewaard wordt, te vereren. Graag plaats ik hier een paar videofragmenten. Van de processie heb ik jammer genoeg maar een halve minuut, maar het geeft toch een indruk:

De uitstelling en een gedeelte van de litanie van het heilig Hart:

De zegen met het Allerheiligste:

En de verering van het reliek van de heilige Lidwina van Schiedam dat in de kluiskapel bewaard wordt:

De foto boven dit bericht is van Marjo Antonissen

Van alle landen in het ondermaanse is Nederland misschien wel het allerondermaanst. Daarom heet het natuurlijk ook Nederland. Logisch.

Ook de mensen in Nederland zijn ondermaanser dan andere ondermaanse mensen. Dat heeft tot gevolg dat ze niet bepaald bekend staan om hun religieuze genie.

Dat is ooit anders geweest. In de zogenaamde middeleeuwen kropen hier hele generaties grote mystici uit de klei. Hadewijch en Dodo, Ruusbroec en van Kempen bestormden vanuit de Nederlanden de hemel. Van de hemel is hier immers genoeg, omdat al het andere plat is.

Enfin, zo werkt het niet meer. Hoeveel hemel er in Nederland ook is, veel Nederlanders ziet het niet meer, en willen het klaarblijkelijk ook niet zien. Zij stáán niet alleen met beide benen op de grond, maar klampen zich er ook aan vast, alsof heel dat ruime blauw boven hun hoofden beangstigend is, omgekeerd, diepte in plaats van hoogte.

Misschien is het ook wel daarom dat zij geschokt reageren als zij in hun eigen platte modderland een plaats ontdekken waar hemel en aarde elkaar raken en zich met elkaar vermengen. Een heilige plaats noemen wij mensen dat. Elke simpele parochiekerk is in essentie zo’n plaats.

In de afgelopen decennia heeft men nogal eens geprobeerd dergelijke plaatsen van elk mysterie te zuiveren, huiselijk te maken, de hemel terug naar boven te jagen. Zodoende zijn heilige plaatsen in ons land zeldzaam geworden, of tenminste vaak niet meer als zodanig herkenbaar.

In Warfhuizen hebben wij altijd ons best gedaan van de kluiskapel een echt heiligdom te maken, de ruimte te geven aan het heilige. Dat dat gelukt is (zelfs nog een beetje meer dan oorspronkelijk de bedoeling was,) merken we aan het bezoek van allerlei mensen die juist wel op zoek zijn naar een plek waar de grenzen tussen hier en hierna wat minder scherp zijn te trekken.

Als deze mensen mij aanspreken prijzen ze mij vaak gelukkig. ‘Om op zo’n plaats te mogen wonen!’ En ze hebben gelijk: de meetsnoeren zijn mij in een lieflijk oord gevallen.

Aan de andere kant ervaar ik deze plaats natuurlijk niet op dezelfde manier als zij. Ik ben hier dagelijks, ik ben gewend aan deze sfeer. Ongeveer zoals de Drent niet meer opkijkt van een bos meer of minder, en de Limburger zich niet meer verwondert over de schoonheid van zijn heuvels, zo moet ik soms echt even een ogenblikje stilstaan om mij werkelijk bewust te worden van de bevoorrechte atmosfeer van deze plaats.

De grap is, dat ik er nog het meest door wordt opgetild wanneer ik bezig ben met hele gewone, huishoudelijke dingen.

Zoals dweilen, bijvoorbeeld.

Als ik met mijn emmers en zwabbers de trapjes naar het heremietenkoor opklauter, de wolken damp-met-groene-zeep uit de emmers opstijgen en zich vermengen met de oude wierooklucht, dan ontstaat er soms een heel bijzondere stemming. Juist de eenvoudige dingen met aandacht verrichten en niet vooruitkijken naar het einde ervan kan soms meer doen dan duizend weesgegroetjes.

Als dan de zwarte stenen vloer steeds natter wordt tekent zich in de diepte een andere kerk af, dezelfde als boven, maar donkerder en helderder tegelijk.  Als een vochtige bries draait, zwiert en zwaait mijn mop over de tegels en door die andere kerk, alsof je met je zwabber in een andere dimensie staat te porren. De gipsen heiligen zien er met welgevallen op toe dat het ernst blijft met de eenvoud, en dat al het ernstige eenvoudig wordt. Zalig de armen van geest, want zij zullen God zien. Geprezen zijt Gij, Vader van hemel en aarde voor al die dingen die de wijzen en verstandigen niet zien, maar die heel gewoon zijn voor kinderen, zotten en simpelen. Een stil muziekje bij een mooi werkje. Een dweilorkest.

De mooie foto’s zijn van Marjo Antonissen

Op bovenstaande foto staat Maria letterlijk in de huldeblijken van verschillende vereerders. Dat geldt voor de bloemenzee en heel bijzonder ook voor de zakdoek die ze op deze foto in de handen houdt.

Vanmorgen kreeg ik een enorme brief (A2 formaat) met een afzender uit Amsterdam die ik niet kon plaatsen. Nieuwsgierig maakte ik hem open, en er bleek een prachtig geborduurde zakdoek in te zitten, met een gestileerde afbeelding van Onze Lieve Vrouwe van Warfhuizen erop. Er zat een brief bij met een beschrijving van hoe de afbeelding tot stand was gekomen, waarbij duidelijk zorg aan de details is besteed: ‘Om haar middel heb ik de ceintuur in het patroon gebracht met de afhangende linten,’ staat er bijvoorbeeld. Het resultaat mag er dan ook zijn. Zoals gebruikelijk was er het verzoek of de zakdoek Maria in de hand gegeven kon worden. Natuurlijk heb ik dat gedaan, en zoals gezegd draagt ze hem op de foto hierboven.

Omdat de naaldkunstenaar in kwestie rekening heeft gehouden met de regel dat zakdoeken die aan O.L.Vrouwe van Warfhuizen worden geschonken wit moeten zijn, is de crème op wit geborduurde afbeelding op de foto niet te zien. Daarom heb ik er een scan van gemaakt:

De afzender gaf aan dat de zakdoek in Warfhuizen mocht blijven, en dat zal ook gebeuren. De zakdoek krijgt een lijstje en blijft bij Onze Lieve Vrouwe van de Besloten Tuin als votiefgeschenk.

Verder is er elk jaar een mysterieuze persoon die in de Meimaand grote bossen pioenrozen aan Maria schenkt. Dat geeft de kapel altijd een totaal andere uitstraling dan in de rest van het jaar. Omdat het dit jaar (ik neem aan door het slechte weer op de eerste zondagen van de maand) niet door leek te gaan heb ik dan maar zelf een bos laten halen, om tenminste een beetje in de mei-sfeer te komen. Het is er per slot van rekening echt bij gaan horen.

Ik had ze nog niet neergezet (letterlijk: ze stonden nog in de sacristie,) of het gebeurde alsnog: toen ik de kerk in liep om de vazen te gaan halen stonden er in de emmer bij het Maria-altaar bossen en bossen prachtige volle pioenrozen. Beste mysterieuze persoon: namens Maria heel hartelijk dank (en trouwens ook namens de andere bedevaartgangers en mijzelf, want iedereen geniet ervan en roept erover!)

Het bedevaartseizoen verloopt in Warfhuizen dit jaar rustiger dan gebruikelijk, wat enerzijds te maken heeft met het weer en anderzijds met organisatorische ongelukjes eerder dit jaar. Ik vind dat allemaal niet erg, ik ben in de eerste plaats kluisbroeder, geen opzichter van een bedevaartplaats.

Een nadeel is wel dat ik tot nu toe nog niet in de ‘Meimaandsfeer’ was gekomen, iets waar ik toch wel waarde aan hecht, net als aan de ‘kerstsfeer’ en het ‘Paasgevoel.’ Gelukkig is dat gisteren ruimschoots gerepareerd. Eens per jaar krijgt Onze Lieve Vrouwe van Warfhuizen namelijk een groep hoogbejaarde pelgrims van het verzorgingshuis ‘Maartenshof’ op bezoek die mij altijd met een gelukkig gevoel achterlaten.

Door het mooie weer konden ze vanaf Wehe-den Hoorn (dezelfde route als de processies) lekker in het zonnetje naar Warfhuizen worden gereden (in de rolstoel.) Zodoende kwamen ze al extra goedgemutst aan, en verdroegen ze het gehannes met de vele drempels op het bordes zonder een onvertogen woord. Binnen had ik alle kaarsen aangemaakt. Dat doe ik bijna nooit, maar voor deze groep altijd. Deze mensen verheugen zich altijd al tijden van tevoren op de tocht naar Warfhuizen. Het is voor hen één van de hoogtepunten van het jaar. Helemaal wakker en met glimmende ogen zitten ze altijd al voor de dienst van top tot teen te genieten. Daar doe ik dus graag een beetje extra moeite voor.

Elk jaar is er bij deze groep een mevrouw voor wie ik een bijzonder zwak heb. Ze is duidelijk altijd al erg godsdienstig geweest, want ze kent de gekste dingen uit haar hoofd, inclusief zo ongeveer alle slotoraties (afsluitende gebeden van litanieën etc.) Omdat ze wat aan het dementeren is vergeet ze wel eens wat ze wel en niet hoort te doen, en steevast pleegt ze ergens halverwege de dienst een liturgische coup.

Ik: Bid voor ons, heilige moeder van God,

Mevr. Postma: OPDAT WIJ DE BELOFTEN VAN CHRISTUS WAARDIG WORDEN!

Ik: Laat ons bidden. Heer, wij hebben door…

Mevr. Postma: HEER, WIJ HEBBEN DOOR DE BOODSCHAP VAN DE ENGEL DE MENSWORDING VAN CHRISTUS UW ZOON LEREN KENNEN. WIJ BIDDEN U, enz. enz.

Ik smelt altijd helemaal als ze dat doet, en gelukkig neemt ook verder niemand er aanstoot aan. Ze eindigt steevast met: ALLELUIA VOOR MARIA. Die had ik nog nooit gehoord, dus dat zal wel een eigen vondst zijn.

Het gaat bij deze mensen (vijfentachtig en ouder) om de laatste generatie katholieken die en bloc het geloof beleeft op een manier die sterk verwant is aan de mijne. Onder de lichtingen na hen is de onnadrukkelijke, maar ook zo kenmerkende vroomheid die hen tekent al niet meer vanzelfsprekend. Dat klinkt triest, maar ik word er niet verdrietig van, het is de normale gang van zaken. Wij dragen onze schatten in aarden kruiken.

Toch geniet ik er elk jaar bijzonder van om deze mensen even onder te dompelen in de sfeer en de inhoud die ze het meest dierbaar en eigen is, en die ze nog maar zo zelden buiten hun eigen gedachten en herinneringen kunnen beleven.

Ik ben er eigenlijk geen voorstander van, maar op uitdrukkelijk verzoek van leden van de broederschap bidden we in het vervolg toch maar de rozenkrans onder de aanbidding. Men voelt zich daar vertrouwd bij en ervaart het als een steun.

Hoewel het niet ontkend kan worden dat aanbidding met rozenkrans tot de Nederlandse traditie behoort blijf ik het vreemd vinden om de moeder Gods om voorspraak te vragen als je net met je neus voor het Lichaam van de Heer zit. Het zal mijn protestante opvoeding wel zijn.

Ik probeer het dan maar zo te bekijken: Je zit samen met de moeder Gods, de aanvoerster van alle bidders, voor het Allerheiligste. Samen met haar en door haar voorspraak wordt je aanbidding nog waardevoller. Samen met Maria leren wij beter bidden (Johannes Paulus II.) Wie de moeder eert, eert de Zoon, zullen we maar zeggen.

Ik vind het verre van ideaal, maar ik begrijp ook de mensen die hierom gevraagd hebben. Vandaar dat ik er, aarzelend, mee instem om de rozenkrans om 17.00 te bidden, dus onder de aanbidding. Dit doen we alleen tijdens het bedevaartseizoen, dus van 1 Mei tot en met 15 September. ’s Winters bidden we de rozenkrans om 12.30, na de Sext.

Ik blijf hier over nadenken, want ik vind dit een interessant dilemma. Ik sluit niet uit dat er over deze thematiek nog meer stukjes volgen.