+

Warfhuizen, St. John Bosco AD 2010

Dear Matthew,

A long time ago I promised to send you a report on the restoration and redecoration of the chapel and hermitage in Warfhuizen. Because of various reasons this took a while, but I now have ample time to expansively write to you about this process.

In 2001 the old village church in the small village of Warfhuizen, in the northern tip of the Netherlands, was returned to Catholic worship, with the purpose of establishing a hermitage and chapel there. At that time it was virtually a ruin. The roof was threatening to collapse, the clock to fall down, there was no real floor left in the building: it was a spooky place.

The small church originally dates from the thirteenth century, but that doesn’t really show anymore. In the middle of the nineteenth century it had gotten far too small for the village, and the decision was made for a reconstruction which was basically a total rebuilding in a totally different style, specifically for Protestant services.

At that time such buildings were often funded by the state, on the condition that the drawings were okayed - and often even made - by Rijkswaterstaat, the government institution which was originally intended to build dikes and sluices and create new polders. So a unique design developed, which in the Netherlands is often called the ‘waterstaat’ style. It is usually a very basic form of neoclassicism: they wanted to spend as little money as possible, of course. To give you an idea, I include here a picture of the church’s exterior:

Next to refurbishing the building it also had to be redecorated. A hermitage had to be constructed in the last bay, but it especially needed a true Catholic interior. That became a very strange job in itself

The situation in 2001

With all that follows, you must remember well that there was no Benedict XVI yet, and that there was no indication of a possible ‘New Liturgical Movement’. Anything that even smelled too much of tradition, was very much suspect, and the entire project could easily have failed if outsiders had gotten the idea that it was a traditionalist initiative..

So we always strove for ’sacrality’ instead of ‘traditional sacrality’. The joke being, of course, that when the reconstruction was complete, the entire attitude had changed. But by then I had myself a brick people’s altar and a minimalistic ciborium magnum. Subsequentely a devotion and pilgrimage to the Virgin Mary developed, which demanded a totally different atmosphere, and the volunteers began to ‘baroque’ my sharp and modern design. It now looks as if history has had its way with it. And that’s essentially what happened, albeit in ten years instead of a thousand.

Starting point

To give you an idea of the situation that we started with I give you a list and some images.

• A ‘waterstaat’ style church, partly on thirteenth century foundations. Orientation reversed. Organ loft and entrance in the old sanctuary.
• Church completely empty, apart from the organ loft and entrance. Two blocks of pews with elements from the 17^th, 18^th, 19^th and 20^th centuries, all to be totally overhauled. In the 1960s the organ (including the pipes!) and the pulpit had been painted bright white, the ceiling sky blue and the moldings vanilla yellow. The steps and soundboard had gone into the fire.
• Tower rebuilt in the middle of the nineteenth century, possibly after the design of its medieval predecessor. Clock from the thirteenth century (Oldest but one in the Netherlands.)
• All this on the verge of collapse and the rest was just bad.

First stage

During the first stage the building was totally emptied, apart from the organ loft. The organ was emptied, the casing wrapped up. Then the roof was largely replaced, the walls regrouted, etc. By that time the blueprints were just about done.

Blueprints

The hermitage was drawn by an architect from the city of Groningen, Mr. Oving. He had the idea that I should make the design of the church’s interior myself. He would then make usable construction blueprints based on my design.

A classicistic church needs a classicistic interior, but the political situation in the Church made that impossible without wrecking the founding of the hermitage. That is why I was inspired mostly by early medieval churches with a raised sanctuary, a ciborium magnum and clearly demarcated liturgical spaces.

I have drawn a lot, but except for the definitive blueprints, I have almost nothing left of my ’simple scratchings’. I really regret that now. Keep your simple scratchings! Of those I still have, I include one here. They are not very beautiful, but they will do.

The blueprints then. I assume you’ll easily read them, so I’ll just include one here.

To be able to ‘taste’ the final result, we had a model made.

You’ll see that the design was loosely based on early Roman churches from Italy, with a raised sanctuary and crypt underneath. (Of course the model was ‘rough.’ The square openings to the crypt where ment to be built as arches.) The ciborium magnum and the people’s altar would be made from piecework brick, and would be placed atop the altar steps (a total disaster in light of the reform of the reform but, as I mentioned before: here was no sign of that yet. If you told us what would happen in the next ten years, we’d have considered you mad.)

We intended to adapt further decoration to this design, with statues from the ‘Petites soeurs de Bethléhem’ in a Roman styling. The block of pews turned out to include two seventeenth-century pews used by wealthy local families. Those would be restored to their original state, and the Protestant pulpit would also return with reconstructed sound board and steps (to function as ambo.)

The so-called ‘Bossche school’ was also of some influence, especially the church in Odiliapeel, designed by architect De Jong.

This style, developed by Benedictine architect dom Hans van der Laan, is know for its modern simplicity, as well as its sacrality. “If it can’t be traditional, then as holy as possible,’ just about was our motto.

During construction we constantly had to be attentive, since no one had any practical experience in decorating Catholic churches. That is why there were regular last-minute changes, and some enormous mistakes, as these things go. From that time we have the funny little front of the altar with the round window underneath. In hindsight, you don’t really understand why you ever did that.

Anyway, I’ll just include some photos of the progress of construction, to give you an idea.

Pilgrimage, Benedict XVI, Baroque: everything changes

When the church and hermitage were finished, I moved in and continued my religious life in a building that was ‘finished’, and anything but ‘finished’. Choir stalls arrived that seemed to have escaped from some 1970s German trailer, so that had to change. There were no chasubles, no vessels, nothing. You get the idea.

Then a statue of Mary arrived that turned all my original ideas on their heads. A Spanish mother of sorrow in a vivid emotional Baroque, like they carry through the streets of Seville in Holy Week. And lifesize, to boot!

The logical result was that the simple interior was totally overshadowed by that one statue. As soon as it was placed, faithful began to flock to Warfhuizen (an extremely remote village!) especially for the statue. Removing it was out of the question. I suddenly had a small pilgrimage site on my doorstep.

There were a number of able golden-handed volunteers, including the widow of a Russian Orthodox priest, who had golden hands. In the mean time the first signs of a relaxation of the attitude towards tradition began to dawn. And so the decision was made to make the entire church baroque. I did initially fear a kitschy effect, but I dared to take the jump with these people.

I’ll let the photos speak for themselves:

Dear Matthew, I have reached the end of my story. I have a church with a very strange history, but with which I, and many others, are very happy. In hindsight I consider it a sign of the divine providence’s sense of humour. With my ignorance, church politics, protestant domination, monument care and the lack of funds in the way, the Lord has managed to give us a sanctuary where many can get close to Him.

I hope that this little report has entertained you. If you have any questions, you know how to reach me. Please let me know how things are going with your own construction project.

Wishing you God’s richest blessing,

Brother Hugo

Zoals al eerder opgemerkt is Warfhuizen geen overdreven vroom dorp, maar wordt er wel werk gemaakt van kerstmis. Verschillende dorpsgenoten vonden het jammer dat er geen kerststal was. Jaar na jaar kregen we dat van verschillende kanten te horen.

Kerststallen behoren echter niet tot de standaarduitrusting van kluiskapellen, en er was dan ook geen geld voor opzij gelegd. Zodoende heeft men een extra offerblok in het portaal gehangen, en is men aan het sparen geslagen.

Vervolgens had men twee keer enorme mazzel. Ten eerste begonnen de bedevaartgangers die uit verre streken naar Onze Lieve Vrouw van Warfhuizen kwamen mee te sparen voor de kerststal. Zo weet ik toevallig dat er eigenlijk een grote bos bloemen naar Limburg zou moeten. Dat was mazzel 1. Ten tweede werden de beelden (en die kosten het meeste van zo’n stal) geschonken door een anonieme weldoenster die daarvoor van alle Warfhuister kerstgangers een dikke kus verdient. Daardoor kon het gespaarde geld aan Pim Verwijk worden gegeven om een stal van te timmeren. Hij was dolblij dat hij nu het mooiste materiaal kon kopen en is er als een bezetene mee aan het werk geslagen. Het resultaat is, dat durven wij wel te stellen, de mooiste stal van de ommelanden (en de stad erbij!) Onze Pim is geen timmerman maar een kunstenaar!

De stal is natuurlijk nog leeg, maar ik ben zo trots op iedereen dat ik toch maar vast een paar foto’s plaats!

Een stukje van zes weken geleden dat om de een of andere reden was ‘blijven hangen:’

Vandaag tijdens de aanbidding van het Allerheiligste ontstond er een erg vrolijke, bijna feestelijke atmosfeer. Zoiets kan soms schijnbaar ‘zomaar’ en plotseling gebeuren, en dan word je van het ene op het andere moment ondergedompeld in het besef: Uitzicht op geluk, op welbehagen, op blijdschap in zijn meest pure vorm: dat is aanbidding natuurlijk óók.

In de kathedraal is er iemand die regelmatig Missen laat lezen ‘uit dankbaarheid voor het Liefdesmysterie van de heilige Drievuldigheid.’

Ik heb dat in cynischer buien wel eens een beetje truttig vroom gevonden.

Maar op zo’n dag als vandaag heb ik het gevoel dat ik er, doorheen het Sacrament, een vage glimp van op mag vangen en inderdaad stemt dat me dankbaar: aan de grijs- en grauwigheid waarin wij zo vaak rondploeteren knabbelt de warmte van het feest van die Drie, en op een dag zullen we erin opgeslokt en ondergedompeld zijn.

Je snapt het niet, maar een slechts een ogenblikje na zo’n glorieus moment zit ik me dan weer uitbundig te ergeren aan een spin die onder mijn ogen een web in de kromming van het altaar aan het bouwen is.

Voor mijn ogen een heerlijk Mysterie, aan mijn voeten een onbenullige ergernis. En ik heb mijn blik gericht op de ergernis.

Als ik de dwaasheid van die situatie besef proest ik het uit.

Niet dat ik het geen teleurstelling vind dat ik mijn aandacht weg heb laten zakken, niet dat ik daar geen schaamte over voel, en zeker niet dat ik trots ben op mijn gebrek aan concentratie. Maar de zwakheid van de menselijke geest is behalve betreurenswaardig in sommige opstellingen ook wel eens gewoon potsierlijk.

Zolang je maar weet dat het eigenlijk niet om te lachen is, mag je er best een keer om lachen.

Dat helpt trouwens ook niet zelden om je weer bij de les te krijgen.

Toen ik, ergens twee weken geleden, op het vliegtuig naar Lugano stapte, had ik een lastige reis verwacht. Ten eerste toonde de foto in mijn paspoort een fris kaalgeschoren Benedictijns tiepje (voor de insiders: Coupe Vaals,) terwijl ik er in persoon ondertussen uitzie als een zwarte jurk waar een woeste bos haar uitsteekt (een soort kruising tussen Gargamel en het koekiemonster, maar dan niet blauw.)

Nu moet je weten dat ik me elk jaar bij de luchthavenbeveiliging al sowieso ongeveer moest uitkleden, waarschijnlijk omdat men ervan uitgaat dat ook een terroristische islamiet een habijt aan kan trekken. Nu ik er meer dan ooit uitzie als een saoudisch woestijnspook, en bovendien niet meer lijk op mijn foto, had ik een stortvloed van genant gedoe aan zien komen.

Niets van dat alles. Misschien zag ik er zó onbetrouwbaar uit dat ze dachten: ‘Dat kan niet waar zijn.’

Mijn tweede zorg betrof het gewicht van mijn bagage. Normaliter pak ik ultra-light als ik naar het vadertje moet, omdat zijn kluis op een plek ligt waar je haast niet kunt komen. Ik citeer uit het verslag van mijn eerste reis naar het vadertje:

Vanaf het parkeerdek kwamen we in de steile straatjes van een typisch Italiaans dorp, geplaveid met natuursteen, fonteintjes op de hoeken, oude straatlantaarns. Na drie van die gangen had ik (twee koffers, één met nogal wat boeken) aardig lamme armen.

We waren het hele dorp doorgelopen toen het verder ging door pikdonkere weilanden, nog steeds steil omhoog. Het zweet liep met stralen mijn sokken in, mijn hart klopte in mijn hoofd. Ik was een spontane mariaverschijning zeer nabij (ik zag de sterretjes al) toen de pater stilhield. “We zijn er,” dacht ik dankbaar, “God zij dank!” Hij knipte zijn zaklamp aan, scheen op een paar ezels die ons loom aangaapten. “Kijk eens wat een prachtige dieren!” bromde hij, en zetter er de pas weer in.

Twee weilanden verder begon een indrukwekkend kastanjebos en verdween het pad onder gladde bolsters en kastanjes. Zaklamp tussen de tanden en klauteren maar. En bidden dat ik niet in het donker nasst het pad zou stappen, de afgrond in. In bochten en kronkels ploeterde ik achter de pater aan de berg op, glibberend en glijdend door de bolsterbraggel. Gelukkig had hij een tas van me overgenomen, ik weet niet of ik anders boven zou zijn gekomen. In de bochten zag je door de bomen in de diepte de lichtjes van Lugano glinsteren in het meer.

Vanwege het liturgisch overleg met de vader dat voor deze keer gepland stond was mijn tas zwaarder dan ooit, met grote mappen met schemata en commentaren. De tocht naar boven was dan ook verre van aangenaam, maar na een hoop geploeter was ik dan toch boven in plaats van beneden, wij danken God.

Het vadertje was, zoals altijd, blij om me te zien. Dat doet een mens deugd.

De eerste vijf dagen regende het pijpestelen, was het mistig en twee graden boven nul. Bovendien kreeg ik vader Gabriël amper te zien, omdat er net een zwartrokkenplaag was uitgebroken. De een na de andere geestelijke kwam hijgend de berg opgekropen met allerhande zorgen en ellende, om een luisterend oor te vinden, een beetje vertroosting en misschien wat goede raad. Kluizenaars schijnen het aan te trekken, ik hoor het van iedereen. Zelfs hier in Warfhuizen doet zich het zelfde fenomeen voor (alleen heeft het vadertje bisschoppen en abten, en ik vooral kapelaans en een enkele pastoor: verschil moet er zijn.) Aan de ene kant is het dankbaar dat deze beste mensen ergens terecht kunnen, aan de andere kant kan het verschijnsel heel ontwrichtend werken als er teveel tegelijk komen (wat nogal eens gebeurt,) zoals nu gebeurde in de kluis van vader Gabriël.

Enfin, ik moest mezelf dus de eerste dagen een beetje redden, en omdat ik ook niet naar buiten kon heb ik enorm veel gelezen. (Evagrius, zoals meestal wanneer ik in Ticino ben.)

De tweede vijf dagen hebben vader Gabriël en ik ons uitgebreid gebogen over het getijdengebed in Warfhuizen. Al jaren ben ik daaraan op details aan het schaven, omdat zich voortdurend problemen voordeden. Ik begon zo langzamerhand bang te worden dat het schaven nooit meer op zou houden. We hadden het er telefonisch al over gehad, en ik heb er hier ook al een paar woorden over geschreven, maar nu konden we er gedetailleerd en grondig naar kijken. Het Benedictijnse officie dat ik tot nu toe gebruikte is voor gemeenschappen bedoeld, niet voor kluizenaars. In een gemeenschap kunnen de taken die verricht moeten worden over meer monniken worden verdeeld, en ontstaat zodoende een heel andere dynamiek dan wanneer één persoon alles zelf moet doen.

De heilige Johannes Cassianus geeft een model voor het getijdengebed dat hij zelf leerde kennen bij de Egyptische woestijnkluizenaars. Het is primitiever en minder uitgewerkt dan het schema van Benedictus (het is ook nog weer 100 jaar ouder, uit de vijfde eeuw,) maar het vadertje gelooft dat het voor mij een de oplossing is. In Oktober heb ik met een ruwe versie ervan al proefgedraaid, en nu hebben we de puntjes op de i gezet. Vanaf ergens in deze eerste week van November (nadat alles is opgeruimd en er nog weer de nodige werkzaamheden zijn verricht) moet het nieuwe ritme aan de loop zijn.

Deze vorm van koorgebed wijkt enorm af van alles wat ik tot nu toe heb gedaan of zelfs maar gezien. Toen ik als knulletje van achttien in het seminarie voor het eerst getijden leerde bidden uit het Romeinse brevier was dat een variant op Benedictus. Alles wat ik in kloosters had gezien tot nu toe was Benedictus of een variant daarop. Metten, Lauden, Priem Terts, Sext, Noon, Vespers, Completen, het was altijd gesneden koek. Er kon wel eens iets van weggelaten zijn, of iets aan toegevoegd, maar de ruggegraat ervan was toch altijd hetzelfde. Dat maakt dit avontuur best wel angstig, want het schema van Cassianus gaat uit van twaalf Psalmen aan het begin van de nacht, en twaalf Psalmen aan het einde ervan. De lengte van het totaal is niet anders dan ik gewend ben, maar alles is meer samengepakt in twee lange ‘wakes.’ Door de dag heen wordt men ook geacht te bidden, maar niet door middel van Psalmgetijden. In mijn geval is daar natuurlijk de Sacramentsaanbidding, en verder het Jezusgebed.

Enfin, het lijkt te gaan werken. God beware mij.

Ik wil langs deze weg graag iedereen die in Warfhuizen heeft opgepast op de kluis gedurende mijn afwezigheid hartelijk bedanken.

In het licht van de geruchtenstroom naar aanleiding van de opmerkingen van Vaticaankenner Tornielli over een eventuele herziening van de gewone vorm van de Romeinse ritus en de opschudding die daardoor veroorzaakt werd is dit goed om weer even aan herinnerd te worden.

Het komt erop neer dat een herziening van de liturgische boeken zoals waarover werd gespeculeerd helemaal nergens voor nodig zou zijn geweest. Natuurlijk blijven er voor sommigen altijd wensen over…

Het zal jullie opvallen dat er hier weinig nieuwe stukjes verschijnen (en dan alleen nog onnozele spotternijtjes,) dus ik dacht: ik zal een kleine opsomming geven van wat er hier zoal voorvalt.

• De voornaamste reden dat ik niet veel post, is dat ik tot over mijn oren in de (technische kant van de) liturgie verdiept ben. Het probleem is (nog steeds) dat het officie zoals het hier gevierd wordt eigenlijk net iets te zwaar is voor één persoon. ‘Ik ben broeder Hugo en ik doe een abdij na,’ zoiets. Dat heeft (behalve het gevaar van teveel branie) tot gevolg dat een simpele verkoudheid of een organisatorisch ongelukje genoeg is om de hele boel in de war te sturen. Ook kom ik na het bidden, grasmaaien en dweilen ongeveer aan niets anders nog toe. Ik heb tot nu toe geprobeerd dit probleem te verhelpen met kleine aanpassingen en bijstellingen, maar dat heeft alleen tot gevolg gehad dat ik maar aan het veranderen blijf, en dat is, monastiek gesproken, een ramp. Zodoende komt er, in overleg met de vadertjes, een dagritme dat meer is gebaseerd op de kluizenaarstraditie, en minder op die van de abdijen. Het betekent ook dat er een tijdje minder geblogd gaat worden. Voor wie in deze materie geïnteresseerd is, kan ik deze site aanbevelen.
• In het najaar krijgen kerk en kluis nieuwe goten. Dit zal waarschijnlijk overlast geven, dus hou dit blog in de gaten als je van plan bent in September of Oktober naar Warfhuizen te pelgrimeren.
• Het bedevaartseizoen verloopt erg grillig, wat wil zeggen dat het bezoek aan O.L. Vrouw heen en weer gaat als een jojo. De ene dag twee Mariagangers, de andere dag tweehonderd. Een mysterie van het geloof, zullen we maar zeggen.
• De couturier Ramiro Koeiman heeft aangeboden een nieuwe mantel voor O.L.V. van Warfhuizen te ontwerpen en vervaardigen. Hij hoopt hem af te hebben voor de Meimaand van volgend jaar. Met de broederschap verheug ik mij op het resultaat.
• Verder is er weinig nieuws. Het gras op het kerkhof groeit, de bereklauwen ook. Wij prevelen, jubelen, soppen, maaien, schoffelen en danken verder. Godlof!

Volgens de regel mag ik twee keer per jaar drie dagen afwezig zijn voor een bedevaart. Al sinds de tijd van de heilige Gerlachus is dat in Nederland voor kluisbroeders traditie. Het rare feit doet zich echter voor dat mij het bedevaarten vaak onmogelijk wordt gemaakt doordat Warfhuizen zelf een bedevaartplaats is geworden. Maria wacht in Maastricht nogal eens vergeefs op broeder Hugo omdat Maria in Warfhuizen teveel pelgrims trekt die graag een rozenhoedje en uitstelling hebben. Niet iets waar ik me druk over maak, wel een van die dingen die je af en toe achter je oren laten krabben omdat ze je laten beseffen hoe bizar het leven kan lopen.

Zo kon ik ook afgelopen Mei niet weg. Achteraf was dat waarschijnlijk de goddelijke Voorzienigheid, omdat ik zodoende nog een bedevaart tegoed had toen bleek dat het Credimus bootcamp van Warfhuizen verplaatst zou moeten worden naar Maarheeze in Zuid-Oost Brabant. Zo kon ik twee vliegen in een klap slaan, even naar sint Gerlach in Houthem, de Sterre der Zee in Maastricht en een paar daagjes logeren bij de jongeren in Maarheeze.

Het Credimus Bootcamp is een intensief kamp voor jongeren met uitbundige liturgie, een hoop aanbidding en lezingen die een stapje verder gaan dan het aanbod van het gemiddelde jongerenplatform. Daar treedt het dan ook niet mee in concurrentie, het vormt er eigenlijk een aanvulling op.

Naar de activiteiten van de verschillende jongerenplatforms komen altijd ook weer nieuwe jongeren die de ‘basics’ nog niet gehad hebben. Ook komen daar jongeren die wel gelovig zijn, maar niet zitten te wachten op lezingen over een minutieuze exegese van het boek Job of de details van de details van heiligverklaringsprocessen (en dan zwijg ik nog over uren aanbidding, Missen in twee vormen en een flink stuk van het getijdengebed in twee talen.) Zodoende kunnen dit soort dingen door het gemiddelde jongerenplatform niet worden aangeboden. Daarvoor is er dus het meer ‘hardcore katholieke’ Bootcamp, georganiseerd door de jongeren van het internetforum ‘Credimus.’

Vorig jaar vond het plaats in Warfhuizen, dit jaar in Maarheeze, een dorp met een prachtige neoromaanse kerk waaraan een groot parochiecentrum verbonden is. Erachter ligt een besloten grasveld waar prima gekampeerd kan worden.

Zo kwam ik zondag 12 Juli na een reis van 7 (!) uur in Maarheeze aan (de trein van Utrecht naar Eindhoven werd omgeleid via o.a. Veenendaal de Klomp.) Daar hadden ze er al enige dagen en lezingen opzitten, en was de sfeer ondertussen aardig op gang gekomen.

Ik had helaas de lezing van Tjeerd Visser gemist, maar kreeg nog wel de kans kennis te maken met deze sympathieke en energieke kapelaan uit Delft. De maandag stond er een H. Mis volgens de buitengewone vorm op het programma. Indrukwekkend verstild, zoals altijd. (Er stond trouwens maar één zo’n Mis op het programma. Het Bootcamp is geen ‘Tradi’ kamp, zoals onwetende mekkeraars weleens willen beweren.)

Ik ben de afgelopen week blij verrast door zowel de geestelijke diepgang van een aantal van de jonge deelnemers als de kwaliteit van de lezingen. Daar sprongen vooral de lezing van diaken Peter Vermaat van het bisdom Groningen en de lezing van Harry Broers en Dolf Dormans uit.

De lezing van Vermaat ging vooral over de subjectiviteit van de geloofsbeleving en de invloed daarop van het ‘moderne levensgevoel.’ De diaken speelde aan de lopende band met allerlei paradoxen waar we ons niet meer bewust van zijn, maar die wel een rol spelen in hoe we tegen de werkelijkheid, de schepping en onszelf aankijken. Daarbij kwamen allerlei filosofen, heiligen en theologen voorbij, waarbij het opviel dat niet alleen de geijkte namen voorbij kwamen, maar ook voor de leek minder bekende. Iets om nog eens in te duiken.

De lezing van pastoor Harry Broers van Munstergeleen ging over het heiligverklaringsproces van de heilige pater Karel Houben, ook uit Munstergeleen. We werden binnengeleid in de wereld die Vaticaan heet, in de (soms schier eindeloze) procesgang bij een heiligverklaring, en vooral de procedure bij het vaststellen van een wonderbaarlijke genezing. Daarbij was het bijzonder dat de genezene zelf, de heer Dolf Dormans, meegekomen was en ook uitgebreid aan het woord kwam. Het eenvoudige, maar ook zeer diepgaande en vertrouwvolle geloof van deze man maakte indruk op alle aanwezigen. Ik werd er haast een beetje jaloers op. De pastoor maakte mij aan het einde van zijn lezing zeer blij door mij een reliek van de heilige Karel te beloven voor de kluiskapel in Warfhuizen. De volgende dag (woensdag) zou ik naar Limburg reizen voor mijn bedevaart, dus kon ik gelijk naar Munstergeleen om het op te halen.

Inderdaad ben ik de volgende dag met de beste seminarist Patrick op reis gegaan naar mijn favoriete heiligdommen. Ik bedoel: Lourdes en Fatima zijn natuurlijk leuk en zo, maar stellen vanzelfsprekend niets voor vergeleken met de Sterre der Zee in Maastricht en het graf van Gerlachus in Houthem… Ook het kluisje waar mijn laatste voorgangers in deze exacte stijl van kluizenaarsleven verbleven hebben we weer bezocht, op de Schaelsberg bij Walem (Valkenburg.)

We begonnen op de meest verafgelegen plaats, namelijk Houthem, waar de belangrijkste Nederlandse kluizenaar begraven ligt: de heilige Gerlachus. Veel van wat deze man heeft beleefd en beslist heeft nog dagelijks invloed op mijn leven, soms tot in kleine details. Tot mijn grote schrik hadden ze zijn oude schrijn weggeparkeerd en zijn gebeente in een soort jaren-zestig-tabernakel gelegd.

Het geval is van donker brons met vierkante bergkristallen stenen, dat eigenlijk best stijlvol is, maar in die kerk (barokker, barokst, barokster) echt niet past. Het voordeel was wel dat je er nu vlakbij kunt komen, het schrijn aan kunt raken en er met je neus bovenop kunt gaan zitten bidden. Dat vind ik erg goed bedacht. Zo is het makkelijk buurten met deze beste heilige.

Na Houthem ging het door naar de kluis op de Schaelsberg. Die kluis is nu een museumpje, maar toch hangt er nog een zekere gewijde sfeer. Ontroerend vind ik altijd de stoel waarin kluizenaar Henricus Weerts is gestorven. Hij was een zeer indrukwekkende kluizenaar, zo eentje waar ik me een salonheremiet van ga voelen. Ik heb hem hartelijk om zijn voorspraak gevraagd.

Het was inderdaad als thuiskomen bij de Sterre der Zee, zoals altijd. Achttien jaar geleden werden mij daar de ogen geopend voor de Rooms-katholieke Kerk. Hoeveel heb ik ondertussen daar al meegemaakt, goed en kwaad. Hoezeer ben ik ondertussen met haar verweven. Enfin, over dat soort zaken schrijve men niet te licht allerlei onzin op, dus houd ik het erbij dat deze plaats voor mij zeer belangrijk is.

Ten slotte dan voor het eerst naar Munstergeleen. De pastoor ontving ons inderdaad zeer hartelijk. Wat een fijne mens is dat (sorry voor het Brabants.) We hebben gezellig zitten buurten in zijn nogal sfeervolle pastorie en inderdaad kreeg ik een prachtige reliek van pater Karel Houben (van het lichaam: ‘ex corpore’) voor de kluiskapel in Warfhuizen. We weten nu wie we, naast onze lieve vrouw, centraal zullen stellen bij de volgende broederschapsbedevaart! Op de koop toe verblijdde hij mij ook nog met een mooi boek over de pater en een klein borstbeeld van de heilige voor op de boekenplank.

Tot zover even deze turbosamenvatting. Over Pater Karel en het verkregen reliek later nog meer…

Zoals gezegd hebben verschillende lezers meegedacht over het ‘probleem’ van de rozenkrans onder de aanbidding. Zo schreef iemand het volgende:

• Het Woord wordt vlees, door het baren van Maria.

• Door Maria heen openbaart God zich, Maria baart Jezus, Maria toont Jezus.

• Maria toont ons hoe eenvoudig het is om het Woord, Jezus, te ontvangen en te tonen: Je hoeft slechts ‘ja’ te zeggen, ‘Mij geschiede naar Uw Woord.’ (…)
  

• Het Ja-woord van Maria toont ons hoe ook wij het Woord vlees kunnen laten worden: de Liefde moet vrucht dragen. Ook wij mogen Ja zeggen. Het Woord wil antwoord, ons Ja-woord.

• Aanbidding is ons Ja-woord naar het voorbeeld van Maria.

• De cirkel is rond: Maria toont ons Jezus bij Zijn geboorte, Jezus toont ons Maria bij Zijn dood: “Moeder, zie daar uw zoon” (= Johannes = de mensheid = jij en ik), en: “Zoon (= Johannes = de mensheid = jij en ik), zie daar uw moeder”. Jezus geeft ons Maria als onze moeder, als onze weg naar Hem.

• Als wij het moeilijk hebben met ons geloof: vraag het aan Maria: toon ons hoe je ‘ja’ zegt: ‘Mij geschiede naar Uw Woord.’

• Maria, de monstrans van Jezus: En gezegend is Jezus, de vrucht van uw schoot.

Ik vind dat alles mooi geformuleerd. Deze persoon heeft duidelijk goed over deze hele materie nagedacht.

Het ‘probleem’ van het rozenhoedje onder de aanbidding is alleen niet zozeer theologisch van aard als wel praktisch. Wie de moeder (op een gezonde manier) eert, eert ook de Zoon. Wie de moeder eert komt uit bij de Zoon. De moeder verwijst altijd naar de zoon. De Zoon is niet jaloers op de moeder, noch ook de moeder op de Zoon. Er bestaat niet zoiets als een ‘heilige concurrentie.’

De moeilijkheid ligt dan ook niet bij Jezus of Maria, maar bij onszelf, en ons beperkte vermogen om onze concentratie en onze verbeeldingskracht te beheersen.

Maria als monstrans vind ik een mooi voorbeeld. Een monstrans is een houder om het Sacrament te tonen (Monstrans komt van het Latijnse monstrare wat tonen betekent.) In feite is het niet meer dan een ding om de Hostie rechtop te houden, zodat men ernaar kan kijken. In feite zou een dun stangetje met een Hostie-houder (een zogenaamde lunula) voldoende zijn. In de praktijk is men echter, om het Sacrament te eren en ook om er van grotere afstand de aandacht op te vestigen, de monstrans steeds meer gaan versieren en optuigen. Idealiter trekt deze versiering de aandacht naar binnen, naar de Hostie. Meestal heeft deze versiering dan ook de vorm van een stralenkrans rond het Sacrament. Als voorbeeld geef ik hier onze eigen monstrans in Warfhuizen, die ik zelf prima vind ‘werken:’ uitbundig genoeg om de aandacht naar het Sacrament te trekken, maar ook eenvoudig genoeg om de aandacht bij het Sacrament te laten:

Heel anders wordt het wanneer de versierdrift het overneemt, of wedijver met de buurparochie. Sommige barokke monstransen hebben duidelijk last van dit euvel. Het meest gruwelijke voorbeeld vind ik zelf altijd de zogenaamde ‘Lepanto Monstrans’ uit de Maria de Victoria-kerk in Ingolstadt in Beieren:

Zoals je ziet is deze monstrans beeldig versierd met de aan flarden geschoten schepen van de Turken, die in 1571 werden verslagen door een christelijke vloot in de zeeslag bij Lepanto. Deze overwinning was een keerpunt in de expansie van het Ottomaanse rijk, en dus de verspreiding van de Islam. Het succes van de christelijke vloot werd algemeen toegeschreven aan het rozenkransgebed, en werd zodoende een semi-religieus motief. Hoe dan ook: je kunt je voorstellen dat het tijdens een fijn uurtje aanbidding moeilijk wordt je aandacht bij het Sacrament te houden als je wordt afgeleid door een goud-en-zilveren veldslag eromheen (in dit geval letterlijk.) Omdat dit voorbeeld misschien wat extreem is geef ik nog een ander voorbeeld:

Hier geen hak-en-pletwerk maar lievige engeltjes en zelfs briljanten bloemetjes achter het glas van de lunula, zodat de Heer letterlijk achter de geraniums zit. Allemaal heel christelijk, maar het leidt nog steeds af van waar het eigenlijk om gaat.

‘Wat heeft dat alles met Maria te maken? Zij is toch de bescheidenheid zelve?’ zeg je nu misschien. Daar heb je dan gelijk in. Maar onze geest is helaas maar tot een beperkte hoeveelheid aandacht in staat. Als we dus voor de monstrans knielen en we willen ons bij de Heer houden, hoe gaat dat dan in de praktijk wanneer we door de mondgebeden die we gebruiken voortdurend naar Maria getrokken worden? En wat als onze verbeeldingskracht dan vervolgens Maria gaat ‘optuigen,’ zoals de zilversmid in Ingolstadt het deed met zijn ‘Lepanto-monstrans?’

Dat er wel degelijk verwarring kan optreden zou ik willen illustreren met het volgende voorbeeld, waar ik persoonlijk echt de kriebels van krijg:

Hier heb je Maria letterlijk als monstrans. (Natuurlijk is het een voorbeeld uit Amerika.) In het middelste medaillon past namelijk een (erg grote) Hostie:

Het probleem begint hier natuurlijk al bij buitenstaanders die misschien denken dat in dit ‘Heerlijk vat van godsvrucht’ Maria’s lichaam wordt bewaard, of iets dergelijks.

Maar zelfs voor katholieken met een zeer uitgebreide kennis van de eucharistische werkelijkheid: zou jij in staat zijn om voortdurend in je hoofd je aanbidding voor het Allerheiligste te scheiden van de levensgrote beeltenis eromheen? Ik niet, in ieder geval. Ik zou zoiets zelfs al niet willen met een beeld van Christus, laat staan op deze manier.

Terug naar het rozenhoedje onder de aanbidding:

Eigenlijk blijkt het wel goed te werken, dus we houden het zo. Ik heb me eigenlijk om niks druk gemaakt. Zelf ervaar ik het alsof de heilige maagd, de aanbidster bij uitstek, ons voorgaat in de aanbidding. Aan haar hand, over het pad van de geheimen, zullen we echt niet verdwalen.

Maar alle andere devoties die niet rechtsstreeks op Christus betrekking hebben, of het nu om Maria of om de zweetvoeten van de heilige Antonius gaat: niet onder de aanbidding.

Geen taferelen rond mijn lunula. Njet!

Enige tijd geleden schreef ik naar aanleiding van het bidden van de rozenkrans onder de aanbidding van het Allerheiligste dit stukje. Ik heb toen al aangekondigd dat ik van plan was erop terug te komen. Verschillende mensen zijn door mijn opmerkingen van toen aan het denken gezet. Hun opmerkingen wil ik hier graag met jullie delen, naast enkele gedachten die bij mijzelf zijn opgekomen.

Allereerst ben ik naar aanleiding van mijn gevoelsmatige weerstand tegen het rozenhoedje onder de aanbidding te rade gegaan bij het ‘Directorium over volksvroomheid en Liturgie’ van de congregatie voor de goddelijke eredienst en de regeling van de Sacramenten.

Dat document hoort bepaald niet bij mijn favoriete kerkelijke documenten. Ik vind het een erg grijzig en ambivalent geheel. Ik denk dat dat komt omdat het bedoeld is voor de hele wereldkerk terwijl het gaat over een onderwerp dat bij uitstek geografisch bepaald is. De schrijvers zaten volgens mij met hun gedachten nogal eens in afgelegen zuidelijke streken, waar soms de linker grote teen van pater Pio grotere verering geniet dan God de Vader. Zodoende hangt het boekje (begrijpelijk) nogal eens aan de rem wat volksdevotie betreft, soms meer dan in Noord-Europa in mijn ogen nodig of zelfs wenselijk zou zijn. Als ze in Zuid-Italië teveel peper in hun soep gooien wil dat immers nog niet automatisch zeggen dat er in Groningen niet een snufje bij zou mogen. Ook andersom zijn er trouwens voorbeelden te vinden.

Ik had dan ook verwacht dat het document streng zou zijn ten opzichte van Mariale devoties onder de Sacramentsaanbidding. Gedeeltelijk is dat ook zo: (…) Zo zullen zij langzamerhand begrijpen dat er tijdens de aanbidding van het Allerheiligste Sacrament geen andere devotionele praktijken ter ere van de heilige Maagd Maria en de heiligen plaats mogen vinden (nr.165 onderaan.) Maar direct daarna volgt dan: Op grond van de nauwe band die Maria en Christus verenigt, zou echter het bidden van de rozenkrans kunnen helpen aan het gebed een diepe christologische richting te geven, omdat men daarbij de mysteries van menswording en verlossing overdenkt.

Dat klinkt logisch, maar in de dagelijkse werkelijkheid hebben we wel de complicatie dat in de praktijk de rozenkrans standaard gevolgd wordt door de Lauretaanse Litanie, en dat wordt alweer veel ingewikkelder. Vervangen door de litanie van het Allerheiligst Sacrament en de Lauretaanse Litanie uitstellen tot na de instelling? Maar dan bidden we al ‘Gezegend zij God…’

Enfin, we moeten ons er maar mee redden. Wordt vervolgd.

Van alle landen in het ondermaanse is Nederland misschien wel het allerondermaanst. Daarom heet het natuurlijk ook Nederland. Logisch.

Ook de mensen in Nederland zijn ondermaanser dan andere ondermaanse mensen. Dat heeft tot gevolg dat ze niet bepaald bekend staan om hun religieuze genie.

Dat is ooit anders geweest. In de zogenaamde middeleeuwen kropen hier hele generaties grote mystici uit de klei. Hadewijch en Dodo, Ruusbroec en van Kempen bestormden vanuit de Nederlanden de hemel. Van de hemel is hier immers genoeg, omdat al het andere plat is.

Enfin, zo werkt het niet meer. Hoeveel hemel er in Nederland ook is, veel Nederlanders ziet het niet meer, en willen het klaarblijkelijk ook niet zien. Zij stáán niet alleen met beide benen op de grond, maar klampen zich er ook aan vast, alsof heel dat ruime blauw boven hun hoofden beangstigend is, omgekeerd, diepte in plaats van hoogte.

Misschien is het ook wel daarom dat zij geschokt reageren als zij in hun eigen platte modderland een plaats ontdekken waar hemel en aarde elkaar raken en zich met elkaar vermengen. Een heilige plaats noemen wij mensen dat. Elke simpele parochiekerk is in essentie zo’n plaats.

In de afgelopen decennia heeft men nogal eens geprobeerd dergelijke plaatsen van elk mysterie te zuiveren, huiselijk te maken, de hemel terug naar boven te jagen. Zodoende zijn heilige plaatsen in ons land zeldzaam geworden, of tenminste vaak niet meer als zodanig herkenbaar.

In Warfhuizen hebben wij altijd ons best gedaan van de kluiskapel een echt heiligdom te maken, de ruimte te geven aan het heilige. Dat dat gelukt is (zelfs nog een beetje meer dan oorspronkelijk de bedoeling was,) merken we aan het bezoek van allerlei mensen die juist wel op zoek zijn naar een plek waar de grenzen tussen hier en hierna wat minder scherp zijn te trekken.

Als deze mensen mij aanspreken prijzen ze mij vaak gelukkig. ‘Om op zo’n plaats te mogen wonen!’ En ze hebben gelijk: de meetsnoeren zijn mij in een lieflijk oord gevallen.

Aan de andere kant ervaar ik deze plaats natuurlijk niet op dezelfde manier als zij. Ik ben hier dagelijks, ik ben gewend aan deze sfeer. Ongeveer zoals de Drent niet meer opkijkt van een bos meer of minder, en de Limburger zich niet meer verwondert over de schoonheid van zijn heuvels, zo moet ik soms echt even een ogenblikje stilstaan om mij werkelijk bewust te worden van de bevoorrechte atmosfeer van deze plaats.

De grap is, dat ik er nog het meest door wordt opgetild wanneer ik bezig ben met hele gewone, huishoudelijke dingen.

Zoals dweilen, bijvoorbeeld.

Als ik met mijn emmers en zwabbers de trapjes naar het heremietenkoor opklauter, de wolken damp-met-groene-zeep uit de emmers opstijgen en zich vermengen met de oude wierooklucht, dan ontstaat er soms een heel bijzondere stemming. Juist de eenvoudige dingen met aandacht verrichten en niet vooruitkijken naar het einde ervan kan soms meer doen dan duizend weesgegroetjes.

Als dan de zwarte stenen vloer steeds natter wordt tekent zich in de diepte een andere kerk af, dezelfde als boven, maar donkerder en helderder tegelijk.  Als een vochtige bries draait, zwiert en zwaait mijn mop over de tegels en door die andere kerk, alsof je met je zwabber in een andere dimensie staat te porren. De gipsen heiligen zien er met welgevallen op toe dat het ernst blijft met de eenvoud, en dat al het ernstige eenvoudig wordt. Zalig de armen van geest, want zij zullen God zien. Geprezen zijt Gij, Vader van hemel en aarde voor al die dingen die de wijzen en verstandigen niet zien, maar die heel gewoon zijn voor kinderen, zotten en simpelen. Een stil muziekje bij een mooi werkje. Een dweilorkest.

De mooie foto’s zijn van Marjo Antonissen